VAKIF MEDENİYETİ

BİR VAKIF MEDENİYETİ OLARAK OSMANLI

2007-05-17T01:07:00.000-07:00

İSLAM VE VAKIF

Vakıf kurumlaşmış bir yardım anlayışını ifade eder. İslâm’a göre herşey fani yalnız Allah bakidir. Mutlak hakim O’dur. Mülk O’nundur. Bu sebeble Allah’ı seven başta insan olmak üzere bütün yaratıkları sever. Bu anlayışla hareket eden kişi “İnsanların en hayırlısı insanlara faydalı olan, malın en hayırlısı Allah yolunda harcanan, Allah yolunda harcananın da en hayırlısı halkın en çok ihtiyaç duyduğu şeyi karşılayandır.” düsturunu kendisine rehber edinir.

“İnsan ölünce üç şey dışında ameli kesilir. Sadaka-i cariye (sevabı devam eden sadaka) faydalanılan ilim ve kendisine dua eden hayırlı evlat.” hadisi ve “Sevdiğiniz şeylerden Allah yolunda harcamadıkça iyiliğe eremezsiniz” ayeti gereğince Osmanlı, Vakıf işlerini ön plana çıkarmış hem dünya hem de ahirete bir hizmet vasıtası görmüştür. Vakıf müesseseleri ile diğergamlılığın zirvesini yakalayan Osmanlı 26 binden fazla vakıf kurarak insanlarla birlikte hayvanlara da hizmet etmiştir. Osmanlı, Kur'an ve Sünnet çerçevesinde Asr-ı Saadette başlayan ilk vakıf faaliyetini büyük hizmetlere vesile kılmışlardır.

"Hayırda yarışınız" emri, "İnsanların en hayırlısı, insanlara faydalı olanıdır" prensibi gereği toplum birbiri ile yarışmış ve günümüze kadar ulaşan muazzam eserler vücuda getirilmiştir. İnsanların ihtiyacına, çevrenin şartlarına göre değişen çok farklı hizmet alanları olan Vakıf müessesesi Osmanlı'da bu açıdan dinamik bir yapıya sahipti. Donuklaşmış, kalıplaşmış bir yapısı yoktu." İnsanların, canlıların yaşadığı yerlerde mutlaka onlara yapılacak bir yardım, bir hizmet vardır" anlayışı Osmanlı Vakıflarının genel prensibi idi.

OSMANLI TARİHİ VE VAKIF
Vakıf yapmak isteyen şahıs bir vakfiye yazarak Kadıya müracaat eder. Vakıf Senedi denilen vesika mahkemece tescil edilir. Vakıf Senedine padişah da dahil herkes uymak zorundadır. İslâm hukukuna göre. "Vâkıf’ın (vakfedenin) şartı şârii’nin (kanun koyucunun) nassı gibidir.” değiştirilemez.

Bir vakfiyede kurucunun adı, künyesi, lakabı, şöhreti, ünvanı, gibi kendisini iyice tanıtan bilgiler bulunur. Daha sonra ne maksatla vakfı kurduğu, isteklerinin neler olduğu, bu isteklerin yerine gelmesi için gelirin nereden ne kadar olduğu, hangi oranda nerelere harcanacağı sonra da bunu bozan ve değiştirenlere beddua edilir. İlk vakfiye Orhan Bey’e aittir.
Başta padişahlar olmak üzere sadrazamlar, bütün devlet ricâli ve varlıklı kişiler az veya çok gücüne göre vakıf yapmışlardır. Ahiret inancını aklından çıkarmayan Osmanlı ölümünden sonra da devam edecek sevaba önem vermiş, nasla korunan ve "ebedî hayır" olan vakıfları ayakta tutmuştur. Osmanlı bazı müesseselerde olduğu gibi Vakıf konusunda da kendinden önceki devletleri örnek almıştı. Daha ilk beylikler zamanında başlayan, devletin siyasî ve malî gücünün artması ile paralel gelişen vakıfların ilk tesisi Orhan Gazi zamanında olmuştur.
Orhan Gazi İznik'te ilk Osmanlı medresesini kurarken onun idaresi için yeterli geliri temin edecek gayri menkul de vakfetmişti. Bu medrese kısa sürede değerli ilim ve devlet adamları yetiştirdi. Orhan Gazi'nin Adapazarı, Kandıra ve Bursa'da inşa ettirerek vakfettiği cami, medrese, zaviye, imaret, aşevi, misafirhaneler ilk Osmanlı vakıfları olarak anılmaktadır.
Yıldırım Bayezid zamanında da şahıslar tarafından kurulan vakıflar ise "müfettiş-i ahkam-ı şeriyye" tayin edilerek teftiş ettiriliyordu. Özel şahıslar tarafından kurulan vakıflar mütevelliler tarafından yönetilmiş, kadılar vasıtası ile de teftiş edilmişlerdir. Her kadı kendi bölgesindeki vakıfları, emrindeki müfettişlere, teftiş ettirir. Bazen de bizzat kendisinin teftiş ettiği görülürdü. Payitaht (İstanbul) kadısı ise bütün vakıfları teftişle yetkili idi.
Osmanlılarda 1826'da kurulan Evkaf Nezaretinden önce vakıflar, vâkıfların şartlarına göre idare ediliyor, bunlar ayrı nezaretlerce murakabe ediliyorlardı.
1924 yılında çıkarılan 429 sayılı kanunla Evkaf Nezareti kaldırılıp, Başbakanlığa bağlı bir Genel Müdürlüğe havale edildi. Bundan sonra vakıflar tarihteki yerini ve fonksiyonunu yavaş yavaş kaybet-meye başladı.

VAKIF VE DEVLET
Osmanlılar döneminde devlet, vatandaşın canını, malını korumak, asayişi sağlamak, sınırları korumak devlet düzenini sağlamakla mükellefti. Günümüz modern devlet anlayışında devlet görevlerinden sayılan eğitim, sağlık, bayındırlık, diyanet, sosyal yardım hizmetleri Osmanlı’da devlet görevleri arasında sayılmıyor, bütün bu hizmetler şahısların kurduğu vakıflar tarafından yürütülüyordu. Vakıflara bu işleri yürütmek için de zengin akarlar bağlanıyordu. Osmanlı’da devlet anlayışı “Devlet-i Ebed Müddet” şeklinde olduğu için vakıflara da ebedilik şartı konmuş, devlet yetkilileri de vakfın hizmetinin devam edebilmesi için her türlü gayreti sarfetmişlerdir.
Vakıfların bu karşılıksız yardıma yönelik hizmetleri toplumun psiko-sosyal yapısı üzerinde devletin lehine olumlu etkiler yapmıştır. XVIII. yüzyılın sonlarında vakıf gelirlerinin tüm devlet gelirlerinin hemen hemen yarısı olduğu göz önüne alınırsa, geleneksel kültürümüzde Osmanlı yönetiminin halka yaklaşışının neden “Devlet Baba” olarak yorumlandığı daha açık anlaşılır. Osmanlının ortadan kaldırılması ile dahi silinemeyen bu devlet anlayışını halka zulmedenlerin hâlâ tepe tepe kullanmalarının hikmeti işte bu devlet anlayışında yatmaktadır. Halk kendisine ne kadar haksızlık yapılsa, zulmedilse dahi “devlet kutsaldır, devlet babadır, devlet evlatlarının kötülüğünü istemez, mutlaka bir bildiği vardır." gibi yönetici hatasından kaynaklanan bütün yanlışlıkları sineye çeker. Kimseyi hesaba çekmez. Gösteri ve benzeri yollarla hakkını arayanlara da iyi gözle bakmaz.

VAKIF VE SOSYAL HAYAT
Vakıflar yalnız ibadet, eğitim, sağlık ve ulaşım gibi toplumsal temel ihtiyaçları konu almaz. Genelden özele doğru insanların toplum hayatı içinde yolculara yardım etmek, esirleri azad etmek, mektep çocuklarının gezdirilmeleri, fakir kızlara çeyiz temini, hayvanlar için çayır; sel, yangın, deprem, hastalık, fakirlik, borçluluk gibi zaruretlerin giderilmesi, acizlerin doyurulup giydirilmesi, tedavi ettirilmesi iş yapacaklarla sermaye bulunması, borçtan mahkum olmuşların borcunun ödenmesi için “avarız vakıfları” kurulmuştur. Bizzat padişah veya saray mensupları tarafından kurulup yönetilen vakıflara ise “Mazbut vakıflar” bir diğer ismi ile “Selâtin Vakıfları” denmiştir. Osmanlı hanedanının son temsilcileri de ülke dışına çıkarılması ile sahipsiz kalan “Selâtin Vakıfları” vakıf bedduasından haberi olmayan, ahiret hayatını unutmuş bedbahtlar tarafından talan edilmişlerdir.

Osmanlıda genelde şehirler, vakıf bir külliyenin, mahalleler vakıf camilerin, hamam, çeşme ve benzeri yapıların etrafında kurulmuştur. Bu şekilde yapılan yüzlerce eser Rumeli’de şehirlerin İslâmî vecheye bürünmelerini sağlamıştır. Osmanlı bir iskan ve kolonizasyon metodu olarak vakıflardan faydalanmıştır. Mesela Lale Devri’nin meşhur sadrazamı Damat İbrahimpaşa doğduğu köy olan Muşkara’yı geliştirmek ve büyütmek için pek çok eser yaptırdı. Muşkara bu eserler vasıtası ile verilen hizmetle kısa zamanda büyüdü ve gelişti. Zamanın gelişmiş şehri olan Muşkara’ya “Yeni Şehir” anlamına Nevşehir adı verildi. Nevşehir, vakıfların Türk şehir hayatında oynadığı rol için güzel bir örnektir.

Şehirlerimiz 1856 yılına kadar belediye teşkilatından mahrumdu. Vakfiyeler incelendiğinde, bu tarihten önce su, ulaşım, aydınlatma, temizlik, asayiş gibi belediye hizmetlerinin hep vakıflar tarafından gerçekleştirildiği görülür.

Su kanalları, su kemerleri, maksemeler, çeşmeler, sebiller, kuyular, hamamlar tamamen vakıf kuruluşlardı. Fakirlerin parasız yıkandıkları hamamlar mevcuttu. Sebillerde buzlu su, hatta şerbet dağıtılırdı. Yol, kaldırım ve köprü yapımını vakıflar sağlıyordu. Bazı hayır sahipleri kurdukları vakıflarla "kandilciler" tutuyor, yine vakıf geliri ile kandil ve yağ alarak sokakları aydınlatıyorlardı. Sokakların temizlenmesi ve umumî helâlar için vakıflar kurulmuştu. Bekçi ücretleri vakıflardan ödeniyordu. Vakıf hastahanelerde her din ve ırktan insan tedavi ediliyor, gerekirse ücretsiz ilaç veriliyor, doktor temin ediliyordu. İmaretlerde yoksullara, yolcu ve misafirlere her gün bir veya iki öğün yemek yediriliyordu. d'Ohsson'a göre İstanbul imaretlerinde her gün parasız yemek yiyenlerin sayısı 30 bin idi. Böylece vakıflar bir yandan binlerce görevliye maaş ödüyor, öte yandan yüzbinlerce insana hizmet götürüyordu. Böylece vakıflar yolu ile gelir dağılımındaki dengesizlikler asgariye indirilirken, yine aynı sebebe bağlı olarak ortaya çıkabilecek sosyal patlamaların da önü alınmış oluyordu.

Vakıfların ülke ticaretine ve ekonomik hayatın gelişmesine de olumlu etkileri olmuştu. Hemen bütün şehirlerde vakıf ticaret hanları vardı. Şehirler arası yollar, önemli stratejik mevkilere kervansaraylar yaptırılarak sürekli işler halde tutulmuş, böylece yolcu ve tacirlere yol güvenliği ve konaklama imkânı sağlanmıştı. Kervansarayların vakfiyelerinden buralara yerli-yabancı, hür-köle, erkek-kadın, müslim-gayr-i müslim herkesin kabul edildiğini yolcuların gıda, ilaç hatta ayakkabı ihtiyaçlarının karşılandığı ve hayvanlarına da bakıldığını öğrenmekteyiz. Ücretsiz hizmet sunan kervansaraylar vakfedenlerin bıraktığı gelirle bu fonksiyonlarını yüz yıllar boyu sürdürmüşlerdir.

Ayrıca vakıflar büyük sanat eserlerinin, hat, taş, ağaç, maden işçiliği, tezhip, çini, kitap, cilt, ebru gibi sanat dallarının gelişmesine, şaheserler verilmesine katkıda bulunmuşlardır. Vakfiyelerin dil, kültür, tarih, hukuk, iktisat tarihi, sosyoloji, hatta folklar açısından taşıdığı önem ise ayrıca hatırlanması gereken bir konudur.

MEKKE VE MEDİNE HAYRINA KURULAN OSMANLI VAKIFLARI

2007-05-16T23:43:00.000-07:00

16. yüzyıl sonlarında özenle tutulmuş bir defter, bize bu vakıfların coğrafi dağılımı ve mali kaynaklan hakkında bilgi vermektedir. Bu bilgiler, Osmanlı üst düzey memurları arasında çıkan bir tartışmadan ötürü bir araya getirilmişti; içerdiği verileri tam olarak anlayabilmek için, arka planı biraz ayrıntılı olarak açıklamak gerekiyor. Anadolu ve Rumeli vakıfları nın çoğu özel şahıslar tarafından kurulmuştu, ancak, yıllık gelirleri merkezi hükümet tarafından toplanıyor ve hepsi bir arada Hicaz'a gönderiliyordu. Nakliye maliyetleri açısından, bu kesinlikle en ekonomik çözümdü, ancak, vakfa ait paranın Osmanlı yönetiminin günlük giderleri için harcanma tehlikesi de yadsınamazdı. İşte Osmanlı yetkilileri, pek çok küçük özel vakfın ödemesi gereken miktarı oluşturan ve bulunduklan bölgedeki hasat ile iç güvenlik koşullarına göre büyük değişiklikler gösteren asıl gelirleri yerine, yönetimin Hicaz halkına standart bir tutar ödemesinin daha uygun olup olmayacağı konusunda anlaşmazlığa düşmüşlerdi. Osmanlı hükümetinin Haremeyn'in yoksullarına yapılan bağışlardan bir bölümüne el koymasına ve bu şekilde, İslami vakıf hukukunda son derece mukaddes olan kurucuların takdir hakkının ihlal edilmesine yol açacak yeni düzenlemeye muhalefet eden memurlar mutlaka vardı. Ancak, bu metindeki gayet diplomatik ve nazik ifadeler bu muhalefeti dile getirmemektedir. Eski yöntemi sürdürmeyi tercih edenler bunun yerine, yeni düzenlemenin hiç emsali olmadığına işaret etmekteydiler; çünkü önceden emsal olduğu ileri sürülmüş bir olayın daha sonra yapılan inceleme sonucu böyle olmadığı ortaya çıkmıştı. Sonunda dava Sultan III. Murat'a (1574-95) getirildi. O da Haremeyn hayrına olan vakıfların tüm gelirlerinin kanuni alıcılarına gönderilmesi ve bağışçıların arzuları hilafına bir iş yapılmasından şiddetle kaçınılmasına karar verdi.

III. Murat'a karar verirken bir dayanak oluşturmayı amaçladığından, metin muhtemelen büyük bir dikkatle yazılmıştı. Davanın hükme bağlanmasını kolaylaştırmak ve daha sonra maliye memurlarının faaliyetlerini denetleyebilmek amacıyla, vakıflar birer birer sıralanmaktaydı. Liste İstanbul, Edirne ve Bursa'ya, Rumeli'nin büyük bölümünü ve Anadolu'nun Anadolu, Karaman, Rum, Maraş ve Diyarbakır vilayetlerini kapsamaktadır. Suriye, Kıbrıs adası ve Bağdat'taki vakıflar da kaydedilmişti; böylece, liste Mısır'da yer alanlar dışındaki tüm Mekke ve Medine vakıflarının hemen hemen eksiksiz bir dökümünü vermektedir.

1588-9'da Anadolu ve Rumeli vakıflarının düzenli geliri 3.375.610 akçe olarak kaydedilmişti. Eğer bir kereliğine yapılan bağışları ve önceki yıllardan kalan borçlan eklersek, tutar 4.206.142 akçe ya da 35.051 Osmanlı altını oluyor. Bu, Mısır vakıflarının ödemeleriyle karşılaştırılırsa oldukça alçakgönüllü bir katkıydı; tüm sorunlarına karşın, Büyük Deşişe tek başına 64.600 altına yakın para gönderiyordu. Gene de, bu vakıfların kurucularının çoğunun özel şahıslar olduğu göz önüne alınırsa, bu tutar son derece etkileyicidir. Ne de olsa, bu dönemde Anadolu'nun taşra kasabalarında birkaç bin akçe ile ev satın alınabiliyordu; İstanbul'da 16. yüzyılın son haftalarında ve aylarında 355 gramlık ekmek bir akçe ve bir tavuk 14-16 akçeye satılıyordu.
Osmanlı başkentinde Haremeyn, özellikle de Medine yararına kurulan vakıflar son derece yaygın olmakla birlikte bu, İstanbul sakinlerinin yaptıkları hayır işlerinde birinci sırayı Hicaz'ın yoksullarına verdikleri anlamına gelmemektedir. Vakıflar genellikle belirli insanlann, örneğin vakfı kuranın ailesi ya da eski köleleri yararına kuruluyordu. Bu vakıftan yararlanan kişilerin ölümleri durumunda, vakıf geliri daha sonra Mekke ya da Medine yoksullarına aktarılıyordu. Padişah ailesinin mensuplarının kurdukları vakıflarda, genellikle bir miktar para daha başından itibaren Hicaz yoksullarına ayrılıyordu. Nitekim, Sultan I. Selim'in (1512-20) annesi, Medine yoksullarına yılda 1000 altın eşrefiyenin dağıtılmasını emretmişti. Bu para, İstanbul'da (bugün hâlâ ayakta olan) Sultan II. Bayezid (1481-1512) halk hamamı müşterilerinin ödedikleri ücretten alınacaktı.

Mekke ve Medine bağlantılı vakıfların pek çoğu 16. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan enflasyondan şiddetle etkilendiler. Dönemin temel Osmanlı gümüş sikkesi olan akçe Haremeyn'de kullanılmadığından, tahsisatların ödenmesinde genellikle altın sikkeler kullanılıyordu. Ancak, akçe, Osmanlı altını karşısında devalüe edilince, Anadolu ve Rumeli vakıflarının ödemeleri de buna paralel olarak azaldı. Bazı vakıf kurucuları, vakfın yapacağı ödemeleri altın para olarak belirleyerek buna engel olmaya çalıştılar. Elimizde Mehmed b. Ahmed adında bir İstanbullu'ya ait vakfın, bu türden bir ibareyi içeren vakfiyesi bulunuyor. Fakat bu da sorunu çözemedi; Akçe yüzde 100 devalüe edilince, vakfın bağış sahibinin şartını yerine getirmek istiyorsa, gelirlerini aynı miktarda artırması gerekiyordu. Çoğu durumda, bu kesinlikle mümkün olmayacaktı.

İstanbul'un dışındaki Balkan yarımadasında, Haremeyn hayrına kurulmuş vakıflar eski başkent Edirne ve çevresinde yoğunlaşmıştı. Selanik ve Yenice Vardar bölgesinde, 14. yüzyılda Balkanlar'daki Osmanlı fetihlerinde önemli bir rol oynamış olan Gazi Evrenos'un torunları Medine yoksulları için bir vakıf kurmuşlardı. Ancak, bu tür vakıflar Batı ve Orta Anadolu'da çok daha yaygındı. Osmanlı padişahlarının bir diğer eski başkenti olan Bursa, değerleri İstanbul'daki benzerlerinden çok daha düşük olmakla birlikte, bu türden çok sayıda vakıf barındınyordu. Amasya, Tokat, Sivas ve Kayseri bölgesinde, ayrıca kuzey ve orta Anadolu'da bir dizi zengin vakıf Mekke ve Medine yoksullarına hizmet ediyordu. Önemli ticaret merkezleri olmalarına karşın, Amasya hariç, hiçbiri şehzade ve padişahların belirli bir süre yaşadığı yerler olmadığından, bu durum son derece dikkate değerdir. Öte yandan, Orta Anadolu'nun güneyindeki Konya Ereğlisi'nin vakıfları varlıklarını, kervanların bu mola yerini küçük fakat etkin bir kasabaya dönüştürmüş olan Osmanlı öncesi Karamanlı hanedanına borçluydu. Gelgelelim, ticaret merkezi Diyarbakır dışında, Doğu Anadolu'nun seyrek yerleşimli sınır bölgelerinde Haremeyn yaranna kurulan vakıflar son derece azdı. Daha yeni Venedikliler'den alınmış olan Kıbrıs Adası'nda Osmanlı valileri bu türden vakıflar kurmuşlardı. Elimizdeki belge, Musul ve Bağdat'ta Mekke ve Medine adına kurulmuş vakıflara da gönderme yapmaktadır. Ancak, Osmanlı egemenliğinin henüz tümüyle sağlanmamış olduğu bu uzak vilayetler hakkında ayrıntılı bilgi yoktur.

Böylelikle Mekke ve Medine yararına çalışan vakıfları iki farklı kategoride toplamamız mümkün: İstanbul'da ve daha küçük çapta olmak üzere Edirne ile diğer büyücek Anadolu kentlerinde, muhtemelen çoğu yerel tüccar ve zaman zaman da varlıklı zanaatkârlarca kurulan sayısız küçük vakıf olduğunu görüyoruz. Bu büyücek kent merkezlerinin dışında, Hicazlı yoksullar yararına vakıflar, genellikle Osmanlı memurları ve kimi zaman da padişah ailesi mensuplarınca kurulmuşlardı. Yakın geçmişte Venedik'e bağlı olan Kıbrıs gibi yeni fethedilmiş topraklarda bu vakıflar, büyük olasılıkla Osmanlı yönetiminin İslam dünyasının dinsel merkezleriyle sağlam ve kalıcı bir bağ oluşturma niyetini simgeliyordu.
--------------
Kaynak: Hacılar ve Sultanlar / Tarih Vakfı Yurt Yayınları / 1995